Miejsce strategii nauki i szkolnictwa wyższego w systemie dokumentów strategicznych

W dniu 24 listopada 2009 roku Rada Ministrów przyjęła dokument „Plan uporządkowania strategii rozwoju”, którego celem jest porządkowanie priorytetowych dokumentów w postaci opracowanych dotychczas strategii i programów rozwoju. Powyższy dokument zawiera koncepcję zoptymalizowania liczby obowiązujących dokumentów polegającą m.in. na ograniczeniu ich ilości oraz systemowym uporządkowaniu. Celem optymalizacji jest zwiększenie przejrzystości procesu planowania, bardziej efektywnego wydatkowania środków z budżetu państwa oraz w konsekwencji skuteczniejszej realizacji celów rozwojowych kraju w perspektywie średnio i długoterminowej.

W dokumencie zaproponowano ograniczenie liczby strategii rozwoju i polityk - z obecnie obowiązujących 42 dokumentów tego typu - do 9 nowych strategii rozwoju, realizujących średnio i długookresową strategię rozwoju kraju, do których zaliczają się:

  1. Strategia innowacyjności i efektywności gospodarki.
  2. Strategia rozwoju zasobów ludzkich.
  3. Strategia rozwoju transportu.
  4. Bezpieczeństwo energetyczne i środowisko.
  5. Sprawne państwo.
  6. Strategia rozwoju kapitału społecznego.
  7. Krajowa strategia rozwoju regionalnego 2010-2020. Regiony, miasta, obszary wiejskie.
  8. Strategia Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej.
  9. Strategia zrównoważonego rozwoju wsi i rolnictwa.

W ramach 9 nowych strategii rozwoju znajdują się części operacyjne, które uzyskają status programów rozwoju i będą instrumentami realizacji ww. strategii. Dotyczy to m.in. Strategii Rozwoju Nauki i Strategii Rozwoju Szkolnictwa Wyższego, które w wyniku implementacji zmian staną się programami rozwoju. Strategia Rozwoju Nauki została podporządkowana „Strategii innowacyjności i efektywności gospodarki” (koordynator: Minister Gospodarki), zaś Strategia Rozwoju Szkolnictwa Wyższego została podporządkowana „Strategii rozwoju zasobów ludzkich” (koordynator: Minister – członek Rady Ministrów, Przewodniczący Stałego Komitetu Rady Ministrów). Zagadnienia dotyczące nauki i szkolnictwa wyższego zostały także włączone do „Strategii Rozwoju Kapitału Społecznego” (koordynator: Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego).

Obecnie prowadzone są prace nad ww. strategiami, w których biorą udział przedstawiciele Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Zgodnie z przyjętym harmonogramem, założenia do tych strategii zostały opracowane w I połowie 2010 roku, zaś strategie powinny został przyjęte przez Radę Ministrów w I połowie 2011 roku.

Strategia nauki

Prace nad projektem strategii rozwoju nauki rozpoczęto w 2008 r., w wyniku których powstał dokument pn. „Strategia rozwoju nauki do 2015 roku”. Dokument ten był przedmiotem konsultacji społecznych i uzgodnień międzyresortowych oraz został przekazany pod obrady Komitetu Rady Ministrów w 2009 roku. Prace nad dokumentem zostały wstrzymane z uwagi proces uporządkowywania rządowych dokumentów strategicznych. Dalsze prace nad dokumentem prowadzone będą zgodnie założeniami wskazanymi we wspomnianym wyżej „Planie uporządkowania strategii rozwoju”. Poniżej przedstawione zostały propozycje celu strategicznego i działań strategicznych, jakie zawarto w projekcie dokumentu „Strategia rozwoju nauki do 2015 roku”. Pozostały one aktualne i zostały włączone do obecnie prowadzonych prac nad dokumentem „Strategia innowacyjności i efektywności gospodarki”.

Obecny system nauki w Polsce, który ukształtował się na początku lat 90. minionego wieku, charakteryzuje się znacznym rozdrobnieniem (organizacyjnym i tematycznym), podziałami sektorowymi (jednostki badawczo-rozwojowe, placówki naukowe Polskiej Akademii Nauk i szkoły wyższe) oraz przewagą badań poznawczych nad badaniami przemysłowymi. Wyzwania związane z globalizacją, członkostwem Polski w Unii Europejskiej, w tym wykorzystaniem funduszy strukturalnych, oraz zmianą hierarchii celów w ramach poszczególnych funkcji nauki spowodowały konieczność przeprowadzenia szeregu zmian w tym systemie. Chcąc stworzyć optymalne warunki dla rozwoju w Polsce społeczeństwa i gospodarki opartej na wiedzy celem strategicznym rozwoju nauki do roku 2015 jest wykorzystanie nauki dla podniesienia poziomu cywilizacyjnego Polski, w szczególności przez pełniejsze wykorzystanie jej w edukacji, gospodarce i kulturze.

Tak określony cel wpisuje się w realizację „Strategii Rozwoju Kraju do roku 2015”, jest spójny z celami realizowanej w oparciu o dokument strategiczny „Kierunki zwiększania innowacyjności gospodarki w latach 2007 - 2013” polityki innowacyjnej, a także odpowiada na wyzwania, jakie stawia przed Polską realizacja strategii „Europa 2020” (Komunikat Komisji Europejskiej „Europe 2020 – A strategy for smart, sustainable and inclusive growth”, COM(2010)2020, 3 marca 2010, Bruksela).

Skuteczna realizacja celu strategicznego możliwa będzie dzięki działaniom podjętym dla realizacji trzech celów cząstkowych, którymi są:

  • podniesienie poziomu i efektywności nauki w Polsce;
  • stymulowanie wzrostu innowacyjności polskiej gospodarki, zwłaszcza poprzez wzrost poziomu i zakresu komercjalizacji wyników działalności badawczo-rozwojowej;
  • wzrost międzynarodowej konkurencyjności nauki polskiej zmierzający do zwiększenia jej wkładu w naukę światową i ściślejszego zespolenia z Europejską Przestrzenią Badawczą.

Wzajemnie powiązane cele cząstkowe implikują podjęcie działań, które pozwolą wykorzystać silne strony polskiego systemu badań i rozwoju dla maksymalnego wykorzystania pojawiających się szans oraz  redukcji słabości i przeciwdziałania zagrożeniom.

Niezwykle istotny jest uniwersalny charakter celu strategicznego i celów cząstkowych związanych ze strategią nauki. Cele te będą realizowane przez administrację publiczną, ale także mogą być realizowane przez wszystkie podmioty prowadzące działalność badawczą w Polsce, zarówno publiczne, jak i prywatne, we wszystkich rodzajach i dziedzinach badań, od podstawowych do stosowanych oraz od nauk humanistycznych do przyrodniczych i inżynierskich.

Działania zmierzające do realizacji celów strategicznych zgrupowane zostały w sześć obszarów interwencji. Poniższy schemat ilustruje idee wzajemnych relacji między wszystkimi obszarami interwencji.

 

współpraca międzynarodowa

rozwój kadr

rozwój infrastruktury

organizacja badań

priorytetyzacja

finansowanie

Szczególnie ważnym zadaniem polskiej nauki jest udział w zmniejszaniu luki cywilizacyjnej pomiędzy Polską a krajami gospodarczo wysoko rozwiniętymi oraz w poprawie jakości życia polskiego społeczeństwa, zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju.

Fundamentem dla realizacji tych działań będą w równym stopniu: wzrost finansowania działalności badawczej w Polsce oraz ustalenie nowych, lepiej dostosowanych do dzisiejszych warunków, zasad wykorzystania tych środków finansowych. Nowym warunkom finansowania odpowiadać będą nowe zasady organizacji badań oraz wskazanie priorytetowych dziedzin działalności naukowej. Powinno to doprowadzić do podniesienia poziomu i efektywności nauki w Polsce, rozumianej jako dostarczanie wyników i produktów badań naukowych o wybitnej jakości poznawczej i wysokiej użyteczności społeczno-gospodarczo-technologicznej. W nowo określonych warunkach ramowych prowadzenia działalności naukowej w Polsce możliwe będzie właściwe ukierunkowanie rozwoju kadr, w tym dokonanie zmian w zakresie kariery naukowej oraz zniesienie barier pomiędzy sektorami gospodarki i nauki oraz budowa silnej krajowej infrastruktury badawczej (w oparciu o mapę drogową polskiej infrastruktury badawczej). Pozwoli to na podjęcie realnych działań wspierających współpracę międzynarodową polskich środowisk naukowych i efektywne wykorzystanie europejskich środków finansowych przeznaczonych na rozwój badań naukowych. Łącznym skutkiem działań we wszystkich wskazanych obszarach powinien być wzrost efektywności nauki w Polsce, zwiększenie oddziaływania na innowacyjność gospodarki oraz wzrost znaczenia i konkurencyjności polskiej nauki na arenie międzynarodowej.

Program rozwoju nauki”, opracowany zgodnie z dokumentem „Plan uporządkowania strategii rozwoju”, będzie wskazywał główne cele oraz kierunki rozwoju, a także instrumenty ich realizacji, które będą odpowiadać zmianom zachodzącym w otoczeniu prawnym, ekonomicznym, społecznym i organizacyjnym nauki. Opierał będzie się na założeniu, że działalność badawczo-rozwojowa ma podstawowe znaczenie dla rozwoju cywilizacyjnego Polski oraz wzrostu innowacyjności i konkurencyjności polskiej gospodarki.

Warunkiem koniecznym dla prawidłowego określenia celów strategicznych rozwoju nauki w Polsce jest wszechstronna diagnoza polskiego sektora nauki, w szczególności w zakresie podaży wiedzy naukowej, dyfuzji i powiązań między nauką a gospodarką, zdolności absorpcji i popytu na wiedzę naukową, a także efektywności zarządzania badaniami naukowymi. Analiza taka została dokonana w projekcie dokumentu „Strategia rozwoju nauki do 2015 roku”. Poddane zostały jej czynniki zewnętrzne oddziałujące na Polską gospodarkę i naukę oraz określone zostały globalne tendencje rozwojowe w odniesieniu do trendów cywilizacyjnych, kierunków działalności badawczej i polityki naukowej. Pod uwagę zostały także wzięte scenariusze rozwojowe określone w „Narodowym Programie Foresight Polska 2020”. Rezultatem dokonanej diagnozy jest analiza silnych i słabych stron oraz szans i zagrożeń działalności naukowej w Polsce (analiza SWOT).  Analiza taka  pozwoliła na określenie działań, które pozwolą wykorzystać silne strony polskiego systemu badań i rozwoju dla maksymalnego wykorzystania pojawiających się szans oraz redukcji słabości i przeciwdziałania zagrożeniom.

Program rozwoju nauki” określał będzie cele i działania oddziałujące nie tylko na realizację polityki naukowej, ale także polityki innowacyjnej państwa. W określaniu i realizacji polityki innowacyjnej kluczowym partnerem dla Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego jest Minister Gospodarki, który pełni w tym zakresie rolę organu wiodącego. Na szczególne wyeksponowanie zasługuje przygotowany przez Ministra Gospodarki dokument pn. „Kierunki zwiększania innowacyjności gospodarki na lata 2007-2013”, formułujący cele polityki państwa w obszarze wzrostu innowacyjności przedsiębiorstw dla utrzymania gospodarki na ścieżce szybkiego rozwoju i dla tworzenia nowych, lepszych miejsc pracy. Cele i działania proponowane w „Programie rozwoju nauki” będą zgodne i będą uzupełniać w niezbędnym zakresie cele przedstawione w dokumencie „Kierunki zwiększania innowacyjności gospodarki na lata 2007-2013”.

Niezależnie od prac nad powyższymi dokumentami strategicznymi prowadzone są działania zmierzające do reformy systemu nauki w Polsce. Zmierzają one m.in. do wzmocnienia jakościowego systemu finansowania nauki, ściślejszego powiązania nauki i przemysłu czy wsparcia początkujących i uzdolnionych naukowców. Szczegółowe założenia w tym zakresie zostały określone w przyjętym przez Sejm RP w dniu 18 marca 2010 roku pakiecie ustaw reformujących system nauki w Polsce, w tym ustawie o zasadach finansowania nauki, ustawie o Narodowym Centrum Nauki, ustawie o Narodowym Centrum Badań i Rozwoju, ustawie o instytutach badawczy i ustawie o Polskiej Akademii Nauk, a także ustawie zawierającej przepisy wprowadzające ustawy reformujące system nauki. Przewiduje się, że ww. ustawy wejdą w życie z dniem 1 października 2010 roku Określając cele i działania rozwoju nauki w Polsce konieczne jest odniesienie się  do kontekstu europejskiego. Wejście naszego kraju do struktur europejskich pociąga za sobą konieczność współuczestnictwa w realizacji kierunków polityki europejskiej, w szczególności wyrażonych w strategii „Europa 2020”. W dokumencie tym zaproponowano trzy podstawowe, wzajemnie wzmacniające się priorytety: smart growth (rozwój gospodarki opartej na wiedzy i innowacjach), sustainable growth (promowanie gospodarki zrównoważonej – efektywniej wykorzystującej zasoby, bardziej zielonej, a zarazem konkurencyjnej) oraz inclusive growth (wzmacnianie gospodarki charakteryzującej się wysokim zatrudnieniem oraz spójnością ekonomiczną, społeczną i terytorialną). Przewidziano w nim realizację siedmiu inicjatyw przewodnich, w których zaproponowano szereg działań na poziomie wspólnotowym i krajowym, które mają przyczyniać się do realizacji wskazanych wyżej priorytetów. Zagadnienia dotyczące nauki i innowacji są przedmiotem inicjatywy „Unia innowacji”, chociaż odniesienia do nich są także w pozostałych inicjatywach przewodnich. W strategii „Europa 2020” wskazano także system wskaźników jej realizacji. Stając się członkiem Unii Europejskiej, Polska przyjęła zobowiązania określone w Strategii Lizbońskiej i podtrzymane w strategii „Europa 2020”, które zakładają m.in. osiągnięcie 3-procentowego udziału nakładów na działalność badawczo-rozwojową w produkcie krajowym brutto krajów członkowskich Unii Europejskiej. Jednakże biorąc pod uwagę dotychczasowe doświadczenia zasadne jest zmiana formuły tego celu. Jeśli wolą Komisji Europejskiej jest pozostanie przy wskaźniku dotyczącym nakładów na działalność badawczo-rozwojową, a nie efektów, co wydaje się bardziej zasadne, rozważyć należy propozycję wskaźnika obejmującego łącznie publiczne nakłady na naukę i szkolnictwo wyższe, które lepiej prezentuje zaangażowanie publiczne w rozwój kapitału intelektualnego niezbędnego dla nowoczesnej gospodarki. Alternatywą jest poszukiwanie wskaźników mierzących efekty działalności badawczo-rozwojowej i innowacyjnej, np. wskaźnik udziału firm działających w sektorach zaawansowanych technologii w liczbie firm ogółem, czy udział w eksporcie tzw. średniej i wysokiej techniki.

Jakkolwiek w warunkach Polski spełnienie tego warunku będzie bardzo trudne, niemniej wzrost tych nakładów do poziomu 3% produktu krajowego brutto w dłuższej perspektywie czasowej jest nie tylko powinnością wobec Unii Europejskiej, ale przede wszystkim warunkiem utrzymania dynamiki rozwoju kraju i wzrostu poziomu życia obywateli.

Brak tagów

Pobierz darmowe oprogramowanie
do przeglądania plików